Những phê phán về pháp quyền

Việt Khôi chuyển ngữ, CTV Phía Trước
University of Iowa Center for International Finance & Development

Tăng trưởng kinh tế, hiện đại hóa chính trị, bảo vệ nhân quyền, và tất cả những mục tiêu xác đáng khác đều được tin là dựa trên – hoặc ít nhất là một phần nào đó – nền tảng “pháp quyền”. – Pháp quyền dưới góc nhìn từ chính sách phát triển, Ngân hàng Thế giới 

Giới thiệu về Pháp quyền

Các chính trị gia, các luật sư, các nhà kinh tế học và các nhà hoạch định chính sách thường dùng thuật ngữ “pháp quyền” (thượng tôn pháp luật) nhằm mô tả một loại thể chế chính trị nhất định. Khi mà tốc độ toàn cầu hóa đã tăng mạnh trong hai thập kỷ vừa qua, nhiều quốc gia phát triển đã thiết lập độ ưu tiên trong luận cương chính sách của họ vào việc phát triển pháp quyền. Những câu hỏi thường gặp sau đây sẽ cung cấp một sự giải thích mang tính giới thiệu về khái niệm của pháp quyền và việc nó liên quan tới sự phát triển như thế nào. Bài này cũng bao gồm một bản mô tả ngắn gọn một số chỉ trích nhằm vào khái niệm pháp quyền.

Xem thêm:

Phần I – Pháp quyền là gì?

Phần II: Pháp quyền và sự phát triển

***

IV. Những phê phán về Pháp quyền

A. Luật pháp như một chuẩn cai trị

Chính thuật ngữ “pháp quyền” đã cho chúng ta thấy rằng bản thân luật pháp là thứ có quyền tối cao, hay là người cầm quyền, trong một xã hội. Nếu ở điều kiện hoàn hảo, pháp quyền đảm bảo rằng không một ai hay một nhánh cụ thể của chính quyền nào có thể vượt lên trên quyền được lập ra bởi các chính trị gia được nhân dân bầu chọn. Những điều luật này phản ánh tiêu chuẩn đạo đức của một xã hội, và trong xã hội dân chủ ở phương Tây thì những điều luật này được thiết lập trước, quy chuẩn hóa, công tâm và khách quan. Tất cả mọi người đều bình đẳng trước pháp luật. Do đó, pháp quyền có ý nghĩa thúc đẩy sự bình đẳng dưới pháp luật.

Tuy nhiên, những nhà phê bình pháp quyền đã chỉ ra rằng hệ thống kiểu này dễ tạo ra một nhóm người cầm quyền có khả năng lợi dụng pháp luật để trục lợi. Giáo sư sử học và  lãnh đạo của phong trào nghiên cứu luật pháp trọng điểm, Morton J. Horwitz đã chỉ ra, “bằng việc thúc đẩy các phương thức quy củ, công lý [pháp quyền] đã cho phép những kẻ khôn ngoan, tính toán và giàu mạnh có thể lợi dụng chính pháp quyền để trở thành lợi thế cho chính họ”.

Những học giả đồng tình với nhận định này xem luật pháp không xác định, có nghĩa là luật pháp không có một ý nghĩa rõ ràng và khách quan. Do đó, luật pháp không thể phục vụ như một rào cản hiệu quả đối với việc lạm dụng quyền lực của chính phủ vì chính các cấu trúc quyền lực, mà không phải là luật pháp, mới đưa ra các quyết định cho các vấn đề luật pháp. 

Bởi vì việc thực hiện cũng như áp chế luật pháp thường bị ảnh hưởng bởi nhóm người có quyền lực, pháp quyền cũng chẳng làm gì hơn ngoài việc hợp pháp hóa những mối quan hệ pháp luật đã tồn tại sẵn với các cấu trúc quyền lực. Sự thiếu vắng những khả năng được xác định trước kết hợp với sự ảnh hưởng có sẵn của nhóm nắm quyền đồng nghĩa với tính công bằng bị ràng buộc và do đó khả năng sức mạnh thực sự của pháp quyền không thể đạt được. Mặc dù pháp quyền có vẻ như “khách quan”, nghĩa là nó được áp dụng khá công bằng đối với mọi người, nhưng thực ra nó lại mang tính chủ quan nặng nề và không hề được áp dụng một cách công bằng chút nào. Lý thuyết pháp quyền do đó đã bị gán cho sự hợp pháp không tương xứng trong thế giới hiện đại.

Để phản bác lại một số chỉ trích được trình bày ở trên, các học giả đã cho biết một phần vấn đề đối với pháp quyền được gây ra bởi ý nghĩa hẹp của nó. Thay vì xem pháp quyền đơn thuần là một tập các luật lệ chuyên vào luật pháp, các học giả nên chú trọng hơn vào giới hạn không chính thức và mang tính tổ chức với việc giới hạn chính phủ. Ví dụ, những giới hạn về đạo đức và có nền tảng là các giá trị truyền thống mà các xã hội áp chế lên chính phủ nên được xem xét cẩn thận hơn trong việc cải cách và trong ý nghĩa tổng quan của pháp quyền. Những khía cạnh này của pháp quyền không giống như các kiểu lợi dụng pháp luật. Ý nghĩa rộng hơn này có thể giúp tránh khỏi các tình huống mà trong đó các nhóm cầm quyền có thể lợi dụng pháp luật, bởi vì theo định nghĩa của pháp quyền thì nó không chỉ phụ thuộc vào tòa án, một cơ quan chủ yếu phục vụ cho tầng lớp cầm quyền, để giữ được quyền lực của nó.

B. Giới hạn bổ sung của pháp quyền

Pháp luật thường không có khả năng cung cấp các tiêu chuẩn xác định về hành vi bởi sự phức tạp trong cấu trúc và tính đa nghĩa khó tránh khỏi của ngôn ngữ. Như đã đề cập ở trên, điều này thường dẫn tới việc áp dụng pháp luật không đoán trước được. Các nhà phê bình pháp quyền thường cho rằng bởi vì tính bất định của luật pháp, không có lúc nào con người được bảo vệ trọn vẹn trong khuôn khổ của tự do cá nhân. Do đó, một người không bao giờ có thể chắc chắn được rằng hành động của anh ta là hợp pháp hay có thể biện minh được.

Thêm nữa, pháp quyền có thể không bị gắn vào những ý nghĩa chung chung về công bằng hay công lý. Do đó, pháp quyền tỉnh thoảng bị phê phán là bao biện cho các luật lệ bất công vô ý, những luật lệ không hạ thấp tính hợp pháp theo lý thuyết của pháp quyền – thúc đẩy sự tự do và chính phủ trong khuôn khổ.

C. Pháp luật và Phát triển: Cấy ghép pháp lý

Thuật ngữ “cấy ghép pháp lý” [legal transplantation] mô tả hiên tượng mượn các điều luật từ các nước khác. Các tranh luận học thuật thường tập trung vào hàm ý đạo đức và thực dụng của việc nhập khẩu luật pháp, và rồi sau đó là việc áp dụng pháp quyền lên thể chế.

Nhiều quốc gia đang phát triển như Trung Quốc, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, và Nhật Bản kể từ thời kỳ đầu những năm 1900 đã đa dạng hóa các giá trị truyền thống pháp lý của chính họ. Khi các quốc gia đang phát triển như những nước này áp dụng các luật lệ này từ những quốc gia khác, những luật lệ được mượn về có thể không phù hợp với nền tảng truyền thống, văn hóa, và bối cảnh xã hội của các quốc gia đang phát triển này. Do đó, ý nghĩa của phương Tây về những nhân tố cấu thành nên pháp quyền phản ánh cái thế giới quan này. Tuy nhiên, những cấu trúc pháp lý khác có thể nhấn mạnh về trách nhiệm và bổn phận đối với cộng đồng.

Thêm nữa, ở phương Tây, sự phát triển về pháp luật đồng thời diễn ra với sự phát triển về xã hội, chính trị và kinh tế; trong khi ở các quốc gia khác như Trung Quốc thì sự hình thành của nền pháp trị đã được gây dựng nên chủ yếu bởi sự cần kíp để làm thỏa mãn và để được phép tham dự các cuộc chơi với các nước phát triển hơn. Do đó, những luật lệ được mượn về có thể không mâu thuẫn với những quy tắc xã hội, văn hóa hay chính trị vì chúng không được tạo thành cùng một lúc.

Vay mượn pháp luật đặc biệt phổ biến trong luật kinh tế, ví dụ như luật chống độc quyền, luật bảo vệ người tiêu dùng, luật sở hữu trí tuệ, và các quy tắc trao đổi và an ninh.

Trong luật kinh tế, vay mượn luật thường tạo ra ít mâu thuẫn hơn so với các mảng luật lệ khác, ví dụ như hiến pháp, luật quản lý hay luật gia đình. Điều này dường như là do luật kinh tế bao gồm những ý tưởng như hiệu năng, tính ổn định, và tính khả thi trong thị trường, trong khi các luật phi kinh tế có thể đi sâu vào nền văn hóa của từng xã hội. Tuy nhiên, vay mượn luật kinh tế vẫn thường bị chỉ trích là một kiểu tống tiền tinh vi. Bởi vì các xã hội phương Tây thường quản lý sự tiếp cận vào thị trường quốc tế, ở một mức nào đó, các quốc gia đang phát triển phải áp dụng các luật lệ của các quốc gia phát triển và hiểu được pháp quyền thì mới có thể tham dự được vào cuộc chơi một cách hiệu quả và chủ động. 

V. Kết luận

Vì sự thất bại trong việc đi đến một định nghĩa chính xác, pháp quyền là một lý thuyết phức tạp. Đó hiện thân của chính trị và lý tưởng của nền dân chủ, một hiểu biết sâu sắc về lý thuyết phải bao gồm sự tương tác giữa luật pháp với ngôn ngữ, lịch sử, cấu trúc xã hội và văn hóa. Điều quan trọng, pháp quyền không chỉ đơn thuần là một tập các luật lệ và các áp chế pháp lý của chúng. Với vai trò là một lý thuyết được ủng hộ mạnh mẽ trong việc nghiên cứu sự pháp triển, pháp quyền cũng đồng thời là vấn đề liên quan tới việc xây dựng chính sách, phát triển cơ quan ban ngành và chính trị quốc tế. 

© 2013 Bản tiếng Việt TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC – www.phiatruoc.info

Leave a Reply

Tập Hợp Thanh Niên Dân Chủ không chịu trách nhiệm về những thông tin, hoạt động hay bài viết
về Tập Hợp nếu các thông tin không được đăng tải chính thức trên trang thtndc.info.